10.01.2021, 12:34

Tarihimizle Yüzleşmek: Vakıf Mezarlıklarının Tahribi ve Şehirlerimizin Tarihi Dokusu

“Ölüsüne hürmet etmesini bilmeyen bir milletten dirisine de hayır gelmez!” sözünü ilk okuduğumda çok etkilenmiştim. Sözün sahibi Galip Kemali Söylemezoğlu. Osmanlı son dönemi ve erken cumhuriyet döneminde büyükelçi olarak görev yapmış “eski Moskova büyükelçisi” diye tanınan bir bürokrat.

1935 Vakıflar Kanunundan sonra Anadolu’daki tüm şehir ve kasabalarda cami-medrese vakıflarının taşınır taşınmaz mülklerine farklı şekillerde el konulurken yol yapma gerekçesiyle vakıf mezarlıkları da kaldırılmaya başlanmıştı. Şehirlerin “en güzel yerinde köhne mezarlıklar” vardı ve bunlar kaldırılıp yerine güzel şehir parkları yapılacaktı. Milletin evlatları – böyle söyleniyordu – artık sokağa çıktığında mezar görmeyecek, park bahçe çiçek görecek, gülecek, mutlu olacaktı. Cumhuriyet; mezarlar içinde büyüyen bir gençlik istemiyordu artık. Bu yüzden yeni mezarlıklar şehir dışında yapılacaktı. Mevcut olanlar ise yıkılıp tahrip edilecekti. Anadolu’nun her yerinde camiler vakıflara bağlıydı ve etrafları mezar ve türbelerle doluydu. Gayrimüslim mezarlıkları da aynı şekildeydi.Bunların hepsi kaldırılacaktı. Fakat bu yapılırken vakıfların tarihi değeri olan eserleri (camiler) korunacak, değersiz bulunanlar tahrip edilecek, satılacak veya başka amaçlarla kullanılacaktı. 

Sene 1937. Hatuniye Vakfı; Gülbahar Hatun Camii, mektebi, türbeleri ve mezarlığıyla Trabzon’da genel müfettiş Tahsin Uzer’e havale edilmişti. Tahsin Uzer bu işi bizzat yönetiyordu. Gazetelerle bir duyuru yapılmıştı. Mezarı olanlar iki ay içinde mezarını taşısın deniyordu. Yüzlerce yıllık mezarlıkta kim neyi bulup taşıyacaktı. Annesi-babası, belki dedesi orada olanlar, imkânları olanlar, gidip bulabildikleri birkaç kemiği alıp başka yere taşıdılar. Gerisi yıkılmaya başlandı. Mezarlıkta bulunan başka çok sayıda türbe yanında meşhur Trabzon valisi Kadri Paşa’nın da türbesi yıktırıldı. Tahsin Bey,Drama’da mutasarrıf iken Kadri Paşa’nın oğlu Hüseyin Kazım Kadri Selanik valisi idi ve onu hiç sevmezdi. Şimdi bir de onun “zalim” babasının türbesini mi koruyacaktı. Hazır fırsat eline geçmişken… 

Gali Kemali Bey bu haberi alır almaz Tahsin Uzer’e bir mektup yazıp dedesinin orada mezarı olduğunu ve bu mezarın uygun bir yere kaldırılmasını rica eder. Aynı mektupta girişte yazdığım cümleyi de yazar. Bu mektup Tahsin Uzer’i çok kızdırır. Cevaben “Diriler arasında yatan bir ölünün başka yere kaldırıldığından endişe ederek yazdığınız mektubu aldım” diye başlar Galip Kemali Bey’e yazdığımektubuna.

“Her sabah gözlerini bir hayata, Türk milletinin nurlu istikbalini hazırlamak için canlılığa açmasını istediğimiz vatan evlâtlarının ölülerle başbaşa yaşamasına tahammülümüz olmayacak bir devirdeyiz… mezarlığın dibinde beşyüz mektep evlâdının gül gibi çehrelerini gam ve kasvet veren insan enkazı ile sarartmak ve bu yavrucakları daha bu bahar yaşlarında ölü düşüncelerine karıştırmak istemiyoruz” diye yazar ve devam eder:

“Evinin bahçesine mezar taşı dikmenin ve ona her gün bakarak ağlamanın ölüye hürmet eseri olduğunu iddia edecek kadar kara ve dar düşünmeyiz. Atatürk dünyası gülen ve ağlamasını sevmeyen bir hayat dünyasıdır.” 

Ayrıca Galip Kemali Bey’in bu mektubu hakkında Atatürk’ü bilgilendireceğini – yani ona şikayet edeceğini ima ederek -yazmayı da ihmal etmez Tahsin Bey.

Aynı yıl yedi kuşak önceki dedemin Tonya ilçesindeki vakfının mezarlığı da yıkıldı, üzerinde yol yapıldı. Mezarlık yeri “Cumhuriyet Meydanı” oldu.

İlginç olan şey şu: Bu süreci tarihçilerimiz de dahil neredeyse hiç kimse bilmiyor. Yalnızca vakıf tarihi çalışanlar. Nazif Öztürk bir kitabında bahsediyor. Ben de bu konuyu iktisat tarihçisi dostum Sait Öztürk’ten duydum ilk kez. Kendi aile tarihimin bir parçası olmasaydı belki hiç öğrenmeyecektim de.

Arkadaşlarıma bunu anlatınca, eğer CHP sempatizanları ise, “-iyi ama Demokrat Parti de yol yapmak için tarihi eserleri yıktı!” diyorlar. “- Evet, doğrudur. Ben zaten CHP’yi suçlamak için bunu anlatmıyorum. Ayrıca Demokrat Parti’nin yıktığı yerler sınırlı. Benim bahsettiğim süreç tüm ülkeyi ilgilendiriyor.”

Boğazda garsonluk yapan bir lise arkadaşım “-Atatürk az bile yapmış, keşke daha çok yıksaydı!” diyor.

CHP’ye muhalif başka bir tanıdığım “- Yahu bunlar taş üstüne taş mı koydu yıkmaktan başka!” diye tepki veriyor.

Aslında mesele, CHP sempatizanı olmak veya CHP’ye muhalif olmak meselesi değil. Modernleşmenin bir parçası olarak dünyanın birçok yerinde mezarlıklar şehrin dışına taşındı. Elbette bu politikanın kendi dönemi içinde bir mantığı vardı.

Ben olaya farklı bir noktadan bakıyorum.

Bugün şehirlerimize (özellikle Karadeniz bölgesindeki ilçe merkezlerine) baktığımızda neredeyse tamamının 1970’lerde kurulmuş yerleşimler olduğunu sanırız. Çünkü bir “eski şehir”leri (old town) yok. Her taraf beton yığını olmuş. Tarihi eser olarak korunmuş camiler de ya genişletmek amacıyla yıkılıp yeniden yapılmış veya beton blokları arasında eziliyor.

Oysa vakıf mezarlıkları yıkılmasaydı, bugün Anadolu’nun her şehrinde, her kasabasında şehrin nefes alabileceği yeşil alanlar olacaktı. Günümüzün tarihi eser bakım ve koruma anlayışıyla yere düşen mezar taşları düzeltilecek; türbeler, tarihi mektep binaları restore edilecekti. Her kasabamızın bir tarihi merkezi olacaktı.

Belki bunu görerek büyüyen kuşaklar rant uğruna tarihi dokuyu bu kadar kolay tahrip etmeyecek, tarihi miras konusunda daha bilinçli olacaktı.

Mezar taşları“milletin tapu senedidir” denir. Bir milletin yaşadığı toprakta ne kadar kadim olduğunun sembolleri olarak kabul edilir.

Biz bu “tapu senetlerini” kendi ellerimizle söküp attık…

Üstelik unutuldu bile...

Oysa bunun gibi acı tatlı olaylarla yüzleşmemizi sağlamayan bir tarih eğitimi toplum olarak bize ne kazandırır ne kaybettirir, iyi düşünmemiz lazım...

Yorumlar (3)
Gökhan Emir 2 ay önce
Kalemine ve yüreğine sağlık...
Zeki Yılmaz 2 ay önce
Evet, güzel bir konuya parmak basmışsınız.
Tarihine sahip çıkmak her milletin vefa borcudur ve gelecek nesiller aktarılmalıdır. Bir şehrin tarihi ve kültürü o şehrin kimliğidir, kişiliğidir.
Medreseleri, hanları, hamamları, köprüleri, heykelleri, mezarlıkları ve ibadethaneleri..Tabi ki sahip çıkılmalı. Ama o gün de bu gün de...konu sadece Cami ve mezarlık üzerinden (din siyaseti yapılarak) Chp'ye fatura edilmemeli. Selam ve saygılar..
Mustafa güç 1 ay önce
O mezar taşları eski yazı ile yazıldığı için kaldırılmış olması da muhtemel çünkü o zamanlarda Osmanlıya ait ne varsa yokedilmek isteniyordu.
banner331
8
parçalı bulutlu
Günün Anketi Tümü
Yenilenen Logomuzu beğendiniz mi ?
Yenilenen Logomuzu beğendiniz mi ?
Namaz Vakti 28 Şubat 2021
İmsak 06:09
Güneş 07:33
Öğle 13:22
İkindi 16:27
Akşam 19:00
Yatsı 20:19
Puan Durumu
Takımlar O P
1. Galatasaray 26 57
2. Beşiktaş 25 54
3. Fenerbahçe 25 51
4. Trabzonspor 25 48
5. Hatayspor 26 45
6. Alanyaspor 26 42
7. Gaziantep FK 26 40
8. Karagümrük 26 40
9. Antalyaspor 26 34
10. Göztepe 25 32
11. Sivasspor 25 32
12. Konyaspor 25 31
13. Malatyaspor 26 31
14. Kasımpaşa 25 29
15. Rizespor 26 28
16. Kayserispor 25 25
17. Başakşehir 26 25
18. Erzurumspor 26 25
19. Denizlispor 26 21
20. Gençlerbirliği 25 21
21. Ankaragücü 25 20
Takımlar O P
1. Giresunspor 23 53
2. Samsunspor 23 49
3. Altınordu 24 44
4. İstanbulspor 23 43
5. Adana Demirspor 24 42
6. Ankara Keçiörengücü 23 38
7. Altay 23 38
8. Tuzlaspor 23 38
9. Bursaspor 23 31
10. Bandırmaspor 24 31
11. Ümraniye 24 31
12. Adanaspor 23 26
13. Menemenspor 23 26
14. Balıkesirspor 23 24
15. Boluspor 23 23
16. Akhisar Bld.Spor 23 19
17. Ankaraspor 23 14
18. Eskişehirspor 23 7
Takımlar O P
1. Man City 26 62
2. M. United 25 49
3. Leicester City 25 49
4. West Ham 26 45
5. Chelsea 25 43
6. Liverpool 25 40
7. Everton 24 40
8. Aston Villa 24 39
9. Tottenham 24 36
10. Leeds United 26 35
11. Arsenal 25 34
12. Wolverhampton 26 34
13. Crystal Palace 25 32
14. Southampton 25 30
15. Burnley 25 28
16. Brighton 26 26
17. Newcastle 26 26
18. Fulham 25 22
19. West Bromwich 26 17
20. Sheffield United 25 11
Takımlar O P
1. Atletico Madrid 23 55
2. Barcelona 25 53
3. Real Madrid 24 52
4. Sevilla 24 48
5. Real Sociedad 24 41
6. Villarreal 24 37
7. Real Betis 24 36
8. Levante 25 32
9. Athletic Bilbao 24 30
10. Granada 24 30
11. Celta de Vigo 24 29
12. Osasuna 25 28
13. Getafe 25 27
14. Valencia 25 27
15. Cádiz 24 25
16. Eibar 25 22
17. Deportivo Alaves 25 22
18. Real Valladolid 24 21
19. Elche 23 21
20. Huesca 25 20
Günün Karikatürü Tümü

Gelişmelerden Haberdar Olun

@